Yazar: Senanur Boran Editör: Bahar Özbek
Dünya genelinde zorunlu göç, yalnızca coğrafi bir hareketlilik değil, aynı zamanda derin bir psikolojik süreçtir. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği verilerine göre 2024 yılı itibarıyla dünya genelinde 110 milyondan fazla insan yerinden edilmiştir ve bu sayı her geçen yıl artmaktadır. Türkiye ise özellikle Suriye İç Savaşı sonrasında milyonlarca mülteciye ev sahipliği yaparak bu sürecin en yoğun yaşandığı ülkelerden biri haline gelmiştir. Ancak bu tabloyu sadece sayılarla anlamak mümkün değildir; çünkü göç, insanların yalnızca yaşadıkları yeri değil; aynı zamanda güven duygularını, kimliklerini ve psikolojik dengelerini de geride bırakmalarına neden olur.
Göç çoğu zaman travma ile iç içe geçer. Savaş, şiddet ve kayıplar bireylerde ciddi ruhsal etkiler bırakır. Bu etkiler en sık travma sonrası stres bozukluğu, depresyon ve kaygı bozuklukları şeklinde ortaya çıkar. Yapılan araştırmalar mülteci popülasyonunda travma sonrası stres bozukluğu görülme oranının %30’lara kadar çıkabildiğini, depresyon oranlarının ise %20 ile %40 arasında değiştiğini göstermektedir. Özellikle çocuklar açısından durum daha da kırılgandır; çünkü gelişimsel olarak güvenli bağlanma ve istikrar ihtiyacının en yüksek olduğu dönemlerde travmaya maruz kalmak, uzun vadeli duygusal ve bilişsel sorunlara zemin hazırlayabilir. Üstelik travma yalnızca geçmişte yaşanan bir olay değildir; göç sonrası yaşanan belirsizlik, ekonomik sıkıntılar ve sosyal dışlanma gibi faktörler travmanın etkisini sürdürmesine neden olur.
Yeni bir ülkeye uyum sağlama süreci de başlı başına psikolojik bir mücadeledir. Bu süreç, psikolojide Kültürel Uyum olarak adlandırılır ve bireyin hem kendi kültürüyle bağını sürdürme hem de yeni kültüre adapte olma çabası arasında denge kurmasını içerir. Ancak bu dengeyi kurmak her zaman kolay olmaz. Ayrımcılık, ötekileştirme ve sosyal destek eksikliği gibi durumlar bireyin uyum sürecini zorlaştırır. İş bulamama, eğitim sistemine adapte olamama ve sosyal izolasyon gibi faktörler, bireyde değersizlik ve umutsuzluk duygularını artırabilir. Bu noktada ruh sağlığı yalnızca bireysel bir mesele olmaktan çıkar ve sosyal politikalar ile doğrudan ilişkili hale gelir.
Dil bariyeri ise bu sürecin en görünmez ama en etkili engellerinden biridir. Bir insanın kendini ifade edememesi, özellikle de duygusal olarak zorlandığı anlarda, ciddi bir çaresizlik hissi yaratır. Sağlık hizmetlerine erişimde yaşanan iletişim sorunları yanlış tanılara ve yetersiz tedavilere yol açabilir. Psikoterapi açısından bakıldığında dil, sadece bir iletişim aracı değil, aynı zamanda duyguların ve deneyimlerin anlamlandırılmasını sağlayan temel bir unsurdur. Kişinin ana dilinde konuşamaması, terapötik ilişkinin derinleşmesini zorlaştırır ve tedavi sürecinin etkinliğini azaltabilir. Bu nedenle kültürel açıdan duyarlı terapi yaklaşımları, tercüman desteği ve çok dilli ruh sağlığı hizmetleri büyük önem taşır.
Tüm bu faktörler birlikte değerlendirildiğinde, mülteci ve göçmenlerin ruh sağlığına yönelik destek mekanizmalarının çok boyutlu olması gerektiği açıktır. Sadece bireysel terapi yeterli değildir; aynı zamanda toplumsal kabul, ekonomik destek ve kapsayıcı politikalar da bu sürecin önemli parçalarıdır. Ruh sağlığı hizmetlerinin erişilebilir, kültürel olarak duyarlı ve sürdürülebilir olması, göçmen bireylerin yalnızca hayatta kalmalarını değil, aynı zamanda sağlıklı ve üretken bireyler olarak yaşamlarını sürdürebilmelerini sağlar.
Kaynakça
Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (2024). Küresel eğilimler raporu.
Çelik, Ç. (2019). Türkiye’deki Suriyelilerin psikolojik uyumu ve sosyal entegrasyonu. Göç Araştırmaları Dergisi, 5(2), 10–30.
Kirmayer, L. ve ark (2011). Common mental health problems in immigrants and refugees. Canadian Medical Association Journal, 183(12), E959–E967.
Miller, K. E., ve Rasmussen, A. (2017). The mental health of civilians displaced by armed conflict. Social Science & Medicine, 70(1), 7–16.
Şimşek, Z., ve Çan, G. (2020). Göç ve ruh sağlığı: Türkiye’deki Suriyeliler üzerine bir değerlendirme. Türk Psikiyatri Dergisi, 31(3), 1–10.
World Health Organization. (2022). Mental health of refugees and migrants.