Bir kitabın film uyarlamasının okurda hayal kırıklığı ve rahatsızlık yaratmasının temel nedeni estetik değil, deneyimsel ve bilişsel bir çatışmadır. Okuma ve izleme, aynı hikâyeyi anlatsalar bile, insan zihninde tamamen farklı süreçleri harekete geçirir. Bu fark kuramsal olarak birkaç ana eksende açıklanır.
Okuma deneyimi, okur-merkezli kuramların (reader-response theory) işaret ettiği gibi, metnin tek başına değil okurla birlikte üretildiği bir süreçtir. Wolfgang Iser ve Louise Rosenblatt gibi kuramcılar, metnin anlamının sayfada değil, okurun metinle kurduğu etkileşimde ortaya çıktığını söyler. Romanın boşlukları, belirsizlikleri ve eksik bırakılan detayları, okurun zihni tarafından doldurulur. Bu nedenle her okur, aynı kitabı okusa bile farklı bir hikâye yaşar. Film uyarlaması ise bu çoğulluğu iptal eder; tek bir yorum, tek bir yüz, tek bir ton dayatır. Rahatsızlık, okurun kendi kurduğu anlamın geçersiz kılınmasıyla başlar.
Bu durum bilişsel psikolojide zihinsel simülasyon kavramıyla da açıklanır. Okurken okur, karakterlerin bedenlerini, mekânları ve duyguları zihninde simüle eder. Bu simülasyonlar kişisel anılar, duygular ve kültürel referanslarla şekillenir. Film, bu içsel simülasyonu dışsal bir uyaranla değiştirir. Beyin için bu, “benim kurduğum dünya” ile “bana gösterilen dünya” arasında bir çakışma yaratır. Ortaya çıkan duygu çoğu zaman basit bir beğenmeme değil, bilişsel rahatsızlıktır.
Bir diğer kuramsal çerçeve zaman algısı ile ilgilidir. Okuma, Henri Bergson’un tarif ettiği anlamda öznel zamana yakındır. Okur durur, geri döner, bazı bölümlerde oyalanır. Film ise zamanı sabitler ve doğrusal hâle getirir. Bu durum, özellikle karakter gelişimine yatırım yapmış okurlar için yabancılaştırıcıdır. Zihin, hikâyeye kendi temposuyla eşlik edemez.
Psikanalitik açıdan bakıldığında ise film uyarlamaları, okurun metinle kurduğu öznel bağa bir müdahale olarak deneyimlenir. Okur, kitabı okurken metinle neredeyse mahrem bir ilişki kurar. Film bu ilişkiye üçüncü bir özne sokar: yönetmen. Yönetmenin bakışı, okurun fantezi alanına girer. Bu da hafif bir yas ve öfke tepkisi doğurur. Çünkü okurun zihnindeki hikâye artık geri dönülmez biçimde değişmiştir; kitap tekrar okunduğunda bile film imgeleri araya girer.
Uyarlama kuramı (adaptation theory) bu durumu “sadakat” meselesiyle açıklar ama sorun sadakatten çok medyum farkıdır. Roman ve film aynı şeyi yapmaz. Roman çağırır, film gösterir. Roman boşluk bırakır, film doldurur. Okurun hayal kırıklığı, filmin kötü olmasından değil; kitabın sunduğu öznel üretim alanını kapatmasından kaynaklanır.
Bu nedenle film uyarlamalarına duyulan rahatsızlık çoğu zaman rasyonel bir eleştiriden çok, deneyimsel bir kayıptır. Okur, hikâyeyi değil; hikâyeyi kurma hakkını kaybettiğini hisseder. Tepki, filmin kendisine değil, bu el değiştirmeye yöneliktir.
Yazan: Berra Duru
Kaynaklar
- Iser, W. (1978). The Act of Reading: A Theory of Aesthetic Response. Johns Hopkins University Press.
- Bergson, H. (1910). Time and Free Will: An Essay on the Immediate Data of Consciousness. George Allen & Unwin.
- Hutcheon, L. (2006). A Theory of Adaptation. Routledge.
- Metz, C. (1982). The Imaginary Signifier: Psychoanalysis and the Cinema. Indiana University Press.
- Bordwell, D. (1985). Narration in the Fiction Film. University of Wisconsin Press