YAZAR: İlayda TOKLU
EDİTÖR: Bahar ÖZBEK
Psikoloji eğitimi sürecinde öğrencilerin kliniklerde ya da danışmanlık merkezlerinde staj yapmaları, mesleki beceriler kazanma açısından kritik bir adımdır. Ancak staj sistemindeki ücretlendirme uygulamaları hem “öğrencilerden staja katılmak için ücret talebi” hem de “ücretsiz (unpaid) stajyerlerin istismarı” bakımından ciddi etik sorunlara işaret edebilir.
1. Öğrenciden Ücret Talep Edilmesi Riski
Bazı staj programlarında, öğrenciler staja kabul edilebilmek için ücret ödemek zorunda bırakılabiliyor. Bu durum, mesleğe erişim fırsatlarını toplumsal ve ekonomik açıdan eşitsiz hale getirebilir. Özellikle maddi durumu sınırlı öğrenciler için bu bariyer, staj imkânlarını kısıtlayarak “kim staj yapabilir” sorusunu ekonomik bir filtreye dönüştürebilir. Bu durum, deneyim kazanma ihtiyacını fırsatçı bir gelir modeli olarak kullanan kurumların çıkarına hizmet edebilir.
2. Ücretsiz Stajların Etik Sorunları ve İstismar Potansiyeli
- “Why Unpaid Internships Are Unethical” başlıklı Psychology Today makalesinde, deneyimsiz bireyler ücret alamayacakları pozisyonlarda çalışmaya yönlendirildiklerinde, işverenin etik sınırı aşabileceği vurgulanıyor. Bu tür pozisyonların, aslında değerli iş gücünden faydalanmak için “öğrenme” kılıfına büründürülmüş olabileceği ifade edilmektedir.
- Columbia Üniversitesi tarafından yayımlanan bir görüş yazısında, “gerçek işlerin yapılması için hiçbir ücret ödemeden çalışan stajyerlerin” varlığına dikkat çekiliyor ve bunun “emek sömürüsü” olduğu belirtiliyor.
- Ayrıca, UMass Amherst’ten Lisa Robinson’ın çalışmasında, ücretsiz stajyerlerin “özgeçmiş için çalışsa da ekonomik zorluk yaşayabileceği” ve uzun vadeli finansal birikim oluşturmadığı; bunun da stajyerler açısından potansiyel bir dezavantaj yarattığı ifade ediliyor.
3. Hukuki ve Yapısal Boşluklar
- Philip C. Rothschild ve Connor L. Rothschild’ın “The Unpaid Internship: Benefits, Drawbacks, and Legal Issues” başlıklı makalesinde, ücretsiz stajların yasal zemininin karmaşık olduğu vurgulanıyor. Bu durum, kurumların sorumluluklarını net bir şekilde düzenlememesine ve stajyer haklarının göz ardı edilmesine yol açabiliyor.
- Ek olarak, maddi durumu sınırlı olan öğrenciler için ücretsiz stajlar erişim engeli oluştururken, daha ekonomik özgürlüğe sahip öğrenciler için avantajlı bir fırsat haline gelebiliyor. Bu da staj imkânlarının sosyal eşitsizliklerin yeniden üretimine katkı sağlama riskini taşıdığını gösteriyor.
4. Türkiye Bağlamında Staj Ücreti Politikası
Türkiye özelinde psikoloji bölümlerinde staj politikaları okullar arasında değişiyor. Örneğin, İzmir Bakırçay Üniversitesi Psikoloji Bölümü’nün gönüllü staj rehberinde, “dosya masrafı vb. ücret talep eden kurumlarda staj yapılmasının uygun olmadığı” bildirilmiş. Bu tür düzenlemeler, stajyerlerin keyfi ücret talepleriyle karşılaşmaması için üniversite düzeyinde bir koruma mekanizması olabileceğini göstermektedir.
5. Sonuç ve Öneriler
- Psikoloji stajlarının stajyer açısından fırsat olmaktan çıkarak sömürüye dönüşmemesi için şeffaf ücret politikalarına ihtiyaç vardır.
- Üniversiteler, staj protokollerine “ücret talep edilemeyeceği” gibi açık hükümlerin eklenmesiyle stajyer haklarını koruyabilir.
- Meslek örgütleri ve etik komiteler, stajyerlerin çalışma koşullarını denetleyecek ve “gerçekten öğrenme amacı taşıyan staj mı yoksa emek sömürüsü mü” ayrımını yapabilecek mekanizmalar geliştirmelidir.
- Ayrıca, stajyerler için maddi destek programları (burs, ücretli staj imkânı gibi) yaygınlaştırılmalı, böylece daha az ekonomik imkanı olan öğrenciler de kaliteli staj deneyimlerine erişebilmelidir.
Kaynakça
Columbia University School of Professional Studies. (2018). Unpaid internships are unethical and wrong.
Robinson, L. (2021). Unpaid internships: Espresso and exploitation. Undergraduate Journal of Work, Labor, and Social Movements, 2(Spring).
Rothschild, P. C., & Rothschild, C. L. (2015). The unpaid internship: Benefits, drawbacks, and legal issues. American International Journal, 4(2).
Psychology Today. (2019, August 15). Why unpaid internships are unethical.