Yazı: Senanur Boran Edit: Bahar Özbek
Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göre ruh sağlığı; bireylerin günlük yaşamın stresleriyle başa çıkabilmesini, potansiyelini gerçekleştirebilmesini ve topluma katkıda bulunabilmesini sağlayan bir iyilik halidir. Günümüzde depresyon, anksiyete ve diğer ruhsal bozukluklar dünya genelinde önemli bir halk sağlığı sorunu olmaya devam etmektedir. Ancak ruh sağlığı hizmetlerine erişim tüm bireyler için eşit düzeyde değildir. Sosyoekonomik durum, eğitim düzeyi, yaş ve kültürel faktörlerin yanı sıra cinsiyet de ruh sağlığı hizmetlerine ulaşım ve kullanım oranlarını etkileyen önemli bir değişkendir.
Literatürde cinsiyet farklılıklarına ilişkin farklı bulgular yer almaktadır. Bazı çalışmalar, kadınların psikolojik zorluklar karşısında daha çekingen davranabildiklerini ve bu nedenle yardım arama konusunda daha geri planda kalabildiklerini göstermektedir. Buna karşılık pek çok araştırma, kadınların erkeklere kıyasla profesyonel psikolojik yardım aramaya daha yatkın olduğunu göstermektedir. Genel eğilim değerlendirildiğinde ise erkeklerin psikolojik yardım arama konusunda kadınlara göre daha az istekli olduğu görülmektedir. Bu durum toplumsal cinsiyet rolleri, “güçlü erkek” algısı ve yardım aramaya yönelik önyargılarla ilişkilendirilmektedir.
Türkiye’de bireylerin psikolojik yardım arama tutumlarını inceleyen çalışmalar da benzer sonuçlar ortaya koymaktadır. Araştırma bulgularına göre kadınlar, erkeklere kıyasla yardım aramaya daha yatkındır. Erkeklerin ise psikolojik destek alma konusunda daha mesafeli bir tutum sergilediği görülmektedir. Eğitim seviyesi yükseldikçe yardım arama davranışının arttığı, özellikle kadınlarda bu ilişkinin daha belirgin olduğu belirlenmiştir. Kendini ruhsal açıdan kötü hisseden bireylerde yardım arama davranışı daha sık görülmekte; bu etkinin yine kadınlarda daha güçlü olduğu ifade edilmektedir. Ayrıca gelir düzeyi ve sosyal güvence gibi sosyoekonomik faktörler de ruh sağlığı hizmetlerine başvuru oranlarını etkilemektedir. Genel olarak Türkiye’de psikolojik yardım arama davranışının; cinsiyet, eğitim, yaş ve sağlık güvencesi gibi sosyodemografik değişkenlerden etkilendiği görülmektedir.
Kanada’da depresyon tanısı almış yetişkinler üzerinde gerçekleştirilen bir çalışmada da ruh sağlığı hizmetine başvuruda cinsiyete dayalı farklılıklar incelenmiştir. Bulgular, kadınların yardım aramaya daha yatkın olduğunu; ancak çoğunlukla birinci basamak sağlık hizmetleri (aile hekimi/genel pratisyen) üzerinden destek aldığını göstermektedir. Erkeklerin yardım arama oranı daha düşük olmakla birlikte, başvurduklarında hem genel pratisyen hem de ruh sağlığı uzmanına birlikte gitme olasılıklarının daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Ayrıca kadınlarda intihar düşüncesinin yardım arama olasılığını artırdığı; erkeklerde ise benzer risk durumlarında dahi hizmete başvuru oranlarının daha düşük kaldığı saptanmıştır.
Hem Türkiye’de hem de Kanada’da yapılan araştırmalar, ruh sağlığı hizmetlerine erişimde cinsiyetin belirleyici bir faktör olduğunu ortaya koymaktadır. Kadınlar profesyonel yardım arama konusunda daha görünürken, erkeklerin yardım arama davranışında daha çekingen olduğu dikkat çekmektedir. Bununla birlikte, ruh sağlığı sorunu yaşayan bireylerin önemli bir kısmının profesyonel destek almaması ciddi bir “tedavi boşluğu”na işaret etmektedir. Bu nedenle ruh sağlığı hizmetlerinin planlanmasında cinsiyete duyarlı yaklaşımların benimsenmesi, yardım aramaya yönelik önyargıların azaltılması ve erişim engellerinin ortadan kaldırılması büyük önem taşımaktadır.
KAYNAKÇA
Güney, E., Aydemir, A. F., Iyit, N., ve Alkan, Ö. (2024). Gender differences in psychological help-seeking attitudes: a case in Türkiye. Frontiers in Psychology, 15.
Gagné, S., Vasiliadis, H.-M., ve Préville, M. (2014). Gender differences in general and specialty outpatient mental health service use for depression. BMC Psychiatry, 14, 135.
Shawcroft, J., and Coyne, S. M. (2022). Does Thor ask iron man for help? Examining help-seeking behaviors in marvel superheroes. Sex Roles 87, 223–236.
United Nations. (n.d.). Mental health and wellbeing. United Nations. https://www.un.org/en/global-issues/mental-health
Molla, S. (2022). Help-seeking behavior, belief in counseling service effectiveness and academic self-concept of college students. Cogent Educ. 9:2142458.
Nam, S. K., Chu, H. J., Lee, M. K., Lee, J. H., Kim, N., and Lee, S. M. (2010). A meta analysis of gender differences in attitudes toward seeking professional psychological help. J. Am. Coll. Health. 59, 110–116.