YAZAR: İlayda Toklu
EDİTÖR: Bahar Özbek
Ruh sağlığı bireylerin yaşam kalitesini, toplumsal uyumunu ve ekonomik üretkenliğini doğrudan etkileyen temel bir halk sağlığı alanıdır. Son yıllarda ruhsal bozuklukların yaygınlığındaki artış, ruh sağlığı hizmetlerine ayrılan mali kaynakların yeterliliğini ve bu kaynakların nasıl kullanıldığını önemli bir politika tartışması hâline getirmiştir. Avrupa ülkeleri ile Türkiye karşılaştırıldığında, ruh sağlığı harcamalarının düzeyi ve bu harcamaların yapılandırılma biçimi açısından belirgin farklılıklar göze çarpmaktadır.
1. Genel Sağlık Harcamaları Bağlamında Ruh Sağlığı
Ruh sağlığı harcamaları çoğu ülkede genel sağlık bütçesi içinde yer almakta ve bu nedenle toplam sağlık harcamalarının büyüklüğü, ruh sağlığına ayrılabilecek kaynakları doğrudan etkilemektedir. OECD’nin Health at a Glance raporlarına göre Avrupa ülkelerinin büyük bölümünde sağlık harcamaları, ulusal gelir içinde yüksek bir paya sahiptir. Buna karşılık Türkiye, kişi başına düşen sağlık harcaması ve sağlık harcamalarının genel düzeyi açısından OECD ortalamasının belirgin biçimde altında yer almaktadır.
Bu durum, Türkiye’de sağlık sisteminin genel finansman kapasitesinin sınırlı olduğunu ve ruh sağlığı gibi özel alanlara ayrılan kaynakların da bu sınırlılıktan doğrudan etkilendiğini göstermektedir. Avrupa ülkelerinde ise daha geniş sağlık bütçeleri, ruh sağlığı hizmetlerinin kapsamının ve çeşitliliğinin artırılmasına olanak tanımaktadır.
2. Avrupa Ülkelerinde Ruh Sağlığına Ayrılan Kaynaklar
Avrupa ülkelerinde ruh sağlığı, yalnızca bireysel bir sağlık sorunu olarak değil, aynı zamanda sosyal ve ekonomik sonuçları olan bir politika alanı olarak ele alınmaktadır. OECD raporları, ruhsal bozuklukların Avrupa ekonomileri üzerinde ciddi bir mali yük oluşturduğunu ve bu yükün yalnızca doğrudan sağlık harcamalarından ibaret olmadığını ortaya koymaktadır.
Birçok Avrupa ülkesinde ruh sağlığına ayrılan kaynaklar; hastane temelli tedavilerin yanı sıra toplum temelli ruh sağlığı hizmetlerini, önleyici programları, psikososyal destek mekanizmalarını ve rehabilitasyon hizmetlerini kapsamaktadır. Avrupa Komisyonu’nun değerlendirmelerine göre, ruh sağlığı hizmetlerinin birinci basamak sağlık sistemine entegre edilmesi ve önleyici yaklaşımların güçlendirilmesi, uzun vadede hem maliyetleri azaltmakta hem de toplumsal refahı artırmaktadır.
3. Türkiye’de Ruh Sağlığı Harcamaları ve Hizmet Yapısı
Türkiye’de ruh sağlığına ayrılan bütçeye ilişkin ayrıntılı ve şeffaf verilerin sınırlı olması, bu alandaki harcamaların kapsamlı biçimde değerlendirilmesini zorlaştırmaktadır. Bununla birlikte, Türkiye’nin genel sağlık harcamalarının OECD ortalamasının altında olması, ruh sağlığı hizmetlerine ayrılan kaynakların da görece düşük olduğunun göstergesidir.
Dünya Sağlık Örgütü’nün Türkiye’ye ilişkin analizleri, ülkede ruh sağlığı hizmetlerinin ağırlıklı olarak hastane temelli bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Toplum temelli ruh sağlığı hizmetlerine yönelik girişimler bulunmakla birlikte bu hizmetlerin erişilebilirliği ve kapsamı Avrupa ülkeleriyle karşılaştırıldığında sınırlı kalmaktadır. Bu yapı, ruhsal sorunların erken dönemde ele alınmasını zorlaştırmakta ve uzun vadede hem bireysel hem de sistem düzeyinde daha yüksek maliyetlere yol açabilmektedir.
4. Harcama Yaklaşımlarının Karşılaştırılması
Avrupa ülkeleri ile Türkiye arasındaki temel farklardan biri, ruh sağlığına ayrılan kaynakların kullanım biçiminde ortaya çıkmaktadır. Avrupa’da ruh sağlığı harcamaları, tedavi edici hizmetlerin yanı sıra önleyici ve koruyucu programları da kapsayacak şekilde yapılandırılmaktadır. OECD’ye göre bu yaklaşım, ruhsal bozuklukların yaygınlığını azaltmakta ve iş gücü kaybı ile sosyal dışlanma gibi dolaylı maliyetlerin önüne geçmektedir.
Türkiye’de ise ruh sağlığı hizmetlerinin daha çok tedavi odaklı olması, önleyici hizmetlerin ve toplum temelli yaklaşımların görece geri planda kalmasına neden olmaktadır. Bu durum, ruh sağlığı alanındaki harcamaların etkinliğini sınırlamakta ve sosyal boyutun yeterince dikkate alınmamasına yol açmaktadır.
5. Politika ve Toplumsal Etkiler
Ruh sağlığına yapılan harcamalar, uzun vadede yalnızca sağlık çıktıları üzerinde değil, aynı zamanda iş gücü verimliliği, sosyal uyum ve toplumsal refah üzerinde de belirleyici olmaktadır. Avrupa ülkelerinde ruh sağlığı politikalarının sosyal politika ve istihdam politikalarıyla bütüncül biçimde ele alınması, bu alana yapılan yatırımların stratejik önemini ortaya koymaktadır.
Türkiye açısından değerlendirildiğinde ise ruh sağlığına ayrılan kaynakların artırılması yalnızca sağlık sisteminin güçlendirilmesi için değil, aynı zamanda toplumsal eşitsizliklerin azaltılması ve bireylerin yaşam kalitesinin yükseltilmesi için de önemli bir gereklilik olarak öne çıkmaktadır.
Sonuç
Avrupa ülkeleri ile Türkiye karşılaştırıldığında, ruh sağlığı harcamaları hem miktar hem de yaklaşım açısından belirgin farklılıklar göstermektedir. Avrupa ülkeleri, ruh sağlığını sağlık sisteminin merkezî bir bileşeni ve toplumsal refahın temel unsurlarından biri olarak ele alırken Türkiye’de bu alan, genel sağlık bütçesinin sınırlılığı ve hizmet yapısının ağırlıklı olarak tedavi odaklı olması nedeniyle görece geri planda kalmaktadır. Bu karşılaştırma, Türkiye’de ruh sağlığına ayrılan kaynakların artırılması ve toplum temelli ruh sağlığı hizmetlerinin güçlendirilmesi gerektiğini açık biçimde ortaya koymaktadır.
Kaynakça
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2018). Mental health promotion and mental disorder prevention: The economic case. OECD Publishing.
https://www.oecd.org/health/mental-health-promotion-and-prevention.htm
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2021). A new benchmark for mental health systems: Tackling the social and economic costs of mental ill-health. OECD Publishing.
https://www.oecd.org/health/mental-health/
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). Health at a glance 2023: OECD indicators. OECD Publishing.
https://www.oecd.org/health/health-at-a-glance/
World Health Organization. (2020). Supporting Turkish mental health policy and service delivery. World Health Organization.
https://www.who.int/about/accountability/results/who-results-report-2020-mtr
European Commission. (2016). Mental health systems in the EU: Financing and performance of mental health systems. Publications Office of the European Union.
https://health.ec.europa.eu/mental-health_en