Kokular, hafızamızda özel bir yere sahiptir. Günlük yaşamda farkına varmadan deneyimlediğimiz birçok koku, zihnimizde anılarla birlikte kodlanır. Bir parfüm, yeni pişmiş ekmeğin kokusu ya da yağmur sonrası toprağın kokusu, insanı bir anda yıllar öncesine götürebilir. Bu güçlü etki, kokunun beyinde duygularla ve hafızayla doğrudan bağlantılı olmasından kaynaklanır. Koku sistemi, burun yoluyla aldığı bilgileri limbik sisteme, özellikle de amigdala ve hipokampüse iletir. Bu yapılar hem duyguların işlenmesinde hem de anıların depolanmasında kritik rol oynadığı için kokular ile anılar arasında olağanüstü güçlü bağlar kurulabilir.
Hafıza araştırmalarında bu durum retrieval cue kavramıyla açıklanır. Retrieval cue, yani geri çağırma ipucu, bellekte depolanmış bir bilginin yeniden hatırlanmasını kolaylaştıran uyaranlara verilen addır. Kokular bu açıdan son derece etkili ipuçlarıdır. Bir anı oluşurken çevrede bulunan koku, o anının ayrılmaz bir parçası haline gelir. Yıllar sonra aynı kokuya rastlamak, beynin o anıyla ilgili bütün ağlarını harekete geçirerek unutulmuş gibi görünen detayları bile geri çağırabilir. Böylece tek bir koku, yalnızca görüntüleri değil, duyguları, sesleri ve hatta bedensel hisleri de yeniden canlandırabilir.
Kokular aracılığıyla hatırlanan anılar çoğu zaman çok daha canlı ve duygusal olur. Görsel ya da işitsel ipuçlarıyla geri çağrılan anılar daha yüzeysel olabilecekken kokularla tetiklenen anılar kişinin kendini “adeta o ana geri dönmüş” gibi hissetmesine yol açar. Bu durum, günlük yaşamda sıkça deneyimlenen bir fenomendir: bir yemek kokusunun çocukluk sofralarını, bir parfümün eski bir ilişkiyi, bir çiçek kokusunun ise yaz tatillerini hatırlatması gibi.
Otobiyografik hafıza açısından bakıldığında, kokular özellikle çocukluk ve gençlik yıllarına dair anıları harekete geçirir. Bu dönemler, bireyin kimliğini oluşturan yaşantılarla dolu olduğu için, koku ipuçları hem nostalji uyandırır hem de benlik algısını pekiştirir. İnsan, kokular sayesinde geçmişine bağlanır, kim olduğunu yeniden hatırlar.
Kokuların bu güçlü rolü, yalnızca gündelik yaşamla sınırlı değildir. Klinik alanda yapılan çalışmalar, Alzheimer ya da depresyon gibi rahatsızlıklarda kokuların geri çağırma ipucu olarak kullanıldığında anıların daha kolay ve daha özgül şekilde hatırlanabildiğini göstermektedir. Bu da kokuların, unutulmuş gibi görünen anıları canlandırarak kişinin geçmişiyle bağ kurmasına yardımcı olabileceğini ortaya koyar.
Sonuç olarak, kokular yalnızca çevremizi algılamamızı sağlayan duyusal uyaranlar değil, aynı zamanda güçlü ipuçları olarak hafızamızı harekete geçiren anahtarlar niteliğindedir. Onlar sayesinde geçmiş deneyimlerimizle yeniden temas kurar, kimliğimizi oluşturan anıları canlı bir şekilde yeniden yaşayabiliriz.
Yazan: Berra Duru
Kaynaklar
Chu, S., & Downes, J. J. (2000). Odour-evoked autobiographical memories: Psychological investigations of Proustian phenomena. Chemical Senses, 25(1), 111–116.
Glachet, O., Moustafa, A. A., Gallouj, K., & El Haj, M. (2019). Smell your memories: Positive effect of odor exposure on autobiographical memories in Alzheimer’s disease. Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology, 41(6), 555–564.
Herz, R. S. (2016). The role of odor-evoked memory in psychological and physiological health. Brain Sciences, 6(3), 22.
Larsson, M., Willander, J., Karlsson, K., & Arshamian, A. (2009). Olfactory LOVER: Odor as a cue in autobiographical memory. Chemosensory Perception, 2(3), 161–171.
Leiker, E. K., Riley, E., Barb, S., Lazzaro, S. K., Compere, L., Webb, C., Canovali, G., & Young, K. D. (2024). Recall of autobiographical memories following odor vs verbal cues among adults with major depressive disorder. JAMA Network Open, 7(2), e2355958.
Sabiniewicz, A., Stefańczyk, M., Sobol, M., & Palmiero, M. (2023). Episodic odor recognition memory in older adults. The American Journal of Psychology, 136(1), 59–70.